Η απώλεια βάρους είναι μία πολυπαραγοντική διαδικασία η οποία σχετίζεται, όχι μόνο με τις θερμίδες, αλλά και με το ορμονικό σύστημα. Δεν είναι λίγες οι φορές που χρησιμοποιούνται αυστηρές υποθερμιδικές δίαιτες με στόχο την πιο γρήγορη απώλεια. Το αποτέλεσμα όμως τις περισσότερες φορές είναι αρνητικό. Όταν η ενεργειακή πρόσληψη περιορίζεται υπερβολικά και για παρατεταμένο χρονικό διάστημα, το σώμα ενεργοποιεί μηχανισμούς επιβίωσης που παρεμποδίζουν την απώλεια λίπους.
Καταρχάς, η αυστηρή δίαιτα διαταράσσει τη φυσιολογική ρύθμιση της γλυκόζης και της ινσουλίνης. Η μειωμένη πρόσληψη υδατανθράκων οδηγεί σε χαμηλή διαθεσιμότητα γλυκόζης, γεγονός που επηρεάζει την απελευθέρωση ινσουλίνης. Η ινσουλίνη, πέρα από τον γνωστό της ρόλο στη ρύθμιση του σακχάρου, συμμετέχει και στον μεταβολισμό των λιπιδίων και της πρωτεΐνης. Σε συνθήκες υποσιτισμού, η ορμονική ισορροπία διαταράσσεται, με αποτέλεσμα μεταβολικές δυσλειτουργίες που ενδέχεται να επηρεάσουν την απώλεια λίπους.
Παράλληλα, η υπερβολική μείωση θερμίδων αυξάνει την παραγωγή κορτιζόλης, της ορμόνης του στρες. Η κορτιζόλη προάγει τη διάσπαση των λιπαρών οξέων αλλά ταυτόχρονα ενισχύει την αποθήκευση λίπους στην περιοχή της κοιλιάς, ιδιαίτερα όταν παραμένει αυξημένη για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Επιπλέον, η αυξημένη κορτιζόλη μπορεί να διαταράξει τον ύπνο, να μειώσει τη μυϊκή μάζα και να αυξήσει την επιθυμία για ενεργειακά πυκνά τρόφιμα, καθιστώντας την απώλεια βάρους ακόμη πιο δύσκολη.
Το “plateau effect” είναι επίσης μία κατάσταση όπου οδηγούνται τα περισσότερα άτομα που κάνουν στερητικές δίαιτες. Αυτό στην ουσία οφείλεται στην πολύ βασική αρχή ο,τι το ανθρώπινο σώμα θέλει σταθερές συνθήκες. Όταν οι συνθήκες αυτές διαταραχθούν απότομα (πχ μία απότομη μείωση βάρους) τότε το εκλαμβάνει ως κίνδυνο. Έτσι ο βασικός μεταβολικός ρυθμός μειώνεται, καθώς το σώμα προσπαθεί να διατηρήσει την ενέργεια του. Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα έντονο στις γυναίκες, των οποίων το ορμονικό σύστημα είναι πιο ευαίσθητο σε διατροφικές αλλαγές, ειδικά κατά την αναπαραγωγική ηλικία.
Επιπλέον, η ψυχολογική επιβάρυνση που συνοδεύει μια αυστηρή δίαιτα δεν είναι αμελητέα. Ο διαρκής έλεγχος, η στέρηση και η ενοχοποίηση της τροφής μπορεί να οδηγήσουν σε διαταραγμένη σχέση με το φαγητό, αυξάνοντας τον κίνδυνο για επεισοδιακή υπερφαγία ή αποσύνδεση από τα φυσικά σήματα πείνας και κορεσμού.
Συμπερασματικά, η απότομη και παρατεταμένη μείωση θερμίδων μπορεί να υπονομεύσει την ίδια τη διαδικασία της απώλειας βάρους. Αντί για ακραίες δίαιτες, η επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση περιλαμβάνει σταδιακή μείωση θερμίδων, επαρκή πρόσληψη πρωτεϊνών, ισορροπημένο πλάνο με βάση τις ανάγκες του κάθε ατόμου και υποστήριξη του ορμονικού συστήματος, ειδικά στις γυναίκες. Μόνο έτσι η διαχείριση του βάρους μπορεί να είναι αποτελεσματική και βιώσιμη μακροπρόθεσμα.